RegenboogApotheek.nl

In het begin van de 17de eeuw wist men nog te weinig over:

• hoe het menselijk lichaam er van binnen uit zag
• de werking van de afzonderlijke organen
• de samenhangende werking tussen de verschillende organen
• degelijke medische instrumenten.

Daarom was het toen nog moeilijk om een goede diagnose te stellen als iemand medische klachten had.
Vooral op jaarmarkten en kermissen kon je diverse ‘genezers’ aantreffen.
Ik breng er enkelen onder de aandacht.

1. Het vak van chirurgijn kwam voort uit het knippen en scheren van haren en baarden. Deze barbiers hadden immers messen die nu ook gebruikt konden worden voor het afzetten van ledematen, het trekken van kiezen, wondverzorging en het snijden in bloedvaten : aderlaten. Men dacht dat door het aftappen van een teveel aan bloed, de aanwezige ziekte zou verdwijnen (Zie ook nr. 8: de Kopster).
   (klik voor groter)

   De voetoperatie
   Detail van het schilderij van Pieter Jansz.
   Quast, gemaakt tussen 1630 – 1647
   Rijksmuseum Amsterdam

   In een interieur bekijkt de chirurgijn de voet van een oude man. Rechts achter zien we een scheerbekken met daarvoor een metalen kruik.

2. De alchemist probeerde o.a. tegengiffen te ontwikkelen voor het zuiveren van zowel een ziek lichaam als een zieke menselijke geest.Met de ontwikkeling van de wetenschap wordt de alchemie later verdrongen door de scheikunde.
   (klik voor groter)

   De Alchemist
   Detail van een schilderij van David Teniers de jongere
   17de eeuw
   Museum Wasserburg Anholt

3. De “medicinae doctor” wist toen nog bijna niets over de bestrijding van ziekten. Hij droeg een gewichtige mantel, aanhoorde de zieke, voelde de pols, bekeek de lichaamskleur, ontlasting en urine, het zogenaamde ‘piskijken’ (Zie ook nr. 7: de Piskijker). Daarna trok hij zijn conclusie en schreef een recept voor de apotheek.
   Die handelingen ziet u op het onderstaande schilderij van Samuel van Hoogstraten : ‘De Bleekzuchtige dame’.

   
   (klik voor groter)

   De bleekzuchtige dame
   Detail van een schilderij van Samuel van Hoogstraten.
   1660 – 1678
   Rijksmuseum Amsterdam.

   Bij dit schilderij sta ik wat langer stil.

   Zo op het eerste gezicht hebben we hier te maken met een arts die van een zieke, bleke en lusteloze vrouw de urine bekijkt.
   Enkele details geven ons meer informatie over wat er werkelijk aan de hand is.
   Let eens op de ineengestrengelde vingers van de dame. Die worden door schilders vaak gebruikt om aan te geven dat die persoon tot geen enkele actie is te bewegen. Zo ook bij deze vrouw. Ze zit daar en blijft zo zitten.
   De man achter haar kijkt bezorgd / beteuterd naar het met urine gevulde flesje, dat door de dokter wordt onderzocht op een mogelijke (voor de man ongewenste) zwangerschap van de dame.
   Die situatie wordt nog eens kracht bijgezet door de naakte figuren die in het tafelkleed zijn verwerkt.
   Tenslotte symboliseert ook de kat wat hier aan de hand kan zijn. De kat staat voor de wellust. Net als de muis tussen zijn poten, is dit paar terecht gekomen in ‘de klauwen van de wellust’.

4. De apotheker maakte geneesmiddelen aan de hand van een soort receptenboek waarin ook plaatselijke bepalingen opgenomen waren. Dat was meteen een garantie voor de kwaliteit. Toch bleef een apotheker lang afhankelijk van de ‘medicinae doctor’ die het recept zelf kwam afleveren en voorschreef hoe het gemaakt moest worden. Het was de apotheker niet toegestaan om zelf medische handelingen te verrichten. Een anale toediening, door middel van een klysma, mocht de apotheker wél doen. Daaraan wensten de medici hun handen niet vuil te maken.
   (klik voor groter)

   Apotheker in zijn apotheek
   17de eeuw
   Zweden

5. Een vrije meester als de kiezentrekker had zich vaak bekwaamd in één soort ingreep, maar daarin géén chirurgijns-examen afgelegd. Hij moest een goede naam hebben om van het stadsbestuur toestemming te krijgen op kermissen en jaarmarkten zijn handelingen te kunnen verrichten. Een mooi uitgestalde, verzegelde brief en wat indrukwekkende medicijnflesjes moesten bij het publiek vertrouwen wekken om het imago van de (misleidende) behandelaar / kwakzalver wat op te krikken.
   (klik voor groter)

   De kiezentrekker
   Jan Steen 1651
   Mauritshuis Den Haag

6. De kwakzalver was er op uit om de patiënt met bedrog financieel uit te kleden. Een voorbeeld is de keisnijder, die beweerde dat met het zogenaamd verwijderen van een kei uit de schedel van de patiënt, het verstand verbeterde, de dwaasheid verdween of de hoofdpijn werd genezen. Hij had de kei vooraf in zijn hand verstopt.
   (klik voor groter)

   De keisnijder
   Detail van een prent van een anonieme maker
   1550-1599
   Rijksmuseum Amsterdam

7. De piskijker. Het bestuderen van de urine (piskijken) was maar een van de onderdelen van het lichamelijk onderzoek dat de medicinae doctors deden. Als geïsoleerde techniek kwam het piskijken meer en meer in een kwaad daglicht te staan doordat bedriegers deze techniek overnamen.
   (klik voor groter)

   De dokter
   Kopie naar een schilderij van Gerard Dou door Jan Adriaensz. van Staveren
   1650-1669
   Rijksmuseum Amsterdam

   Het blijft voor mij de vraag: hebben we hier te maken met een piskijker, waarbij de zwierige kleding, het indrukwekkende anatomieboek, de metalen kruik en het scheerbekken (dezelfde attributen als bij de chirurgijn! zie 1) het imago van deze persoon moesten vergroten, of was het wel degelijk een ‘medicinae doctor’ zoals de titel van het schilderij ons laat weten?

8. De kopster paste ook het aderlaten toe en gaf daarbij (bedrieglijke) waarzeggingen op het gebied van de liefdes-en huwelijks-verwikkelingen.Zij ontleedt haar naam aan het op de kop neerzetten van een glas op een opengesneden bloedvat. Het glas was even daarvoor luchtledig gemaakt door het boven een brandende kaars te houden. Het bloed stroomde dan makkelijk in het glas voor verdere beschouwingen.
   (klik voor groter)

   De kopster
   Quiringh van Brekelenkam
   Circa 1660
   Mauritshuis Den Haag

In de eerste helft van de 17de eeuw voltrok zich langzaamaan een omslag.
Er werden door Nederlanders op verschillende fronten in de medische wereld revolutionaire ontdekkingen gedaan.

Dokter Nicolaes Tulp (1593-1674) bekwaamde zich in het geven van anatomische lessen aan de chirurgijnen. Bij deze lessen werd er geoefend op terechtgestelde misdadigers. Op het hieronder afgebeelde schilderij van Rembrandt toont Nicolaes Tulp een bundel armspieren aan zijn leerlingen.

(klik voor groter)

De anatomische les van Dr Nicolaes Tulp
Rembrandt van Rijn
1632
Mauritshuis Den Haag

Daarnaast nam Tulp in 1636 het initiatief voor een receptenboek voor apothekers waarin een standaardisering voor de samenstelling en doseringen van verschillende medicijnen werd opgenomen.
In 1641 publiceert hij een medisch boek waarin hij uitvoerig 231 ziekte – en sterfgevallen beschrijft.
Door zijn anatomisch onderzoek op menselijke longen was hij de eerste medicus die de link legde tussen roken en de mogelijk negatieve effecten daarvan.

Antoni van Leeuwenhoek (1632-1732) heeft zonder enige scholing de microscoop uitgevonden en daarmee vele ontdekkingen gedaan.

(klik voor groter)

Portret Antoni van Leeuwenhoek
door J. Verkolje, circa 1680
Museum Boerhaave, Leiden

Van Leeuwenhoek ontdekte daarmee de rode bloedcellen, bacteriën, zaadcellen, luizen en de structuur in het spierweefsel.
Hij maakte daarbij gebruik van de lenzen die hij zelf ontwikkeld had.

(klik voor groter)

Enkelvoudige microscoop
Antoni van Leeuwenhoek
circa 1700
Museum Boerhaave, Leiden

Van de honderden microscopen die Van Leeuwenhoek eigenhandig heeft vervaardigd zijn er maar tien bewaard gebleven, waarvan vier in het Museum Boerhaave.

Cornelis Solingen (1641-1687) een Haagse chirurgijn en ‘medicinae doctor’, heeft veel bijgedragen aan de verbetering van het chirurgische instrument, als mondschroeven, verschillende soorten tangen, messen en zagen.

(klik voor groter)

Op dit portret door de Haagse schilder Jan de Baen liet Solingen zich dan ook afbeelden met een papier met het ontwerp van een van zijn instrumenten in de hand.

Cornelis Solingen
door Jan de Baen
circa 1680
Museum Boerhaave, Leiden

(klik voor groter)

Beentang uit 1660,
Museum Boerhaave, Leiden

Met bovenstaande heb ik geprobeerd u een een globaal beeld te geven van de geneeskundige hulp in de 17de eeuw.

Silvolde, november 2009
Paul Brinkmann, apotheker

Met dank aan:
Rijksmuseum Amsterdam
Museum Wasserburg Anholt (Duitsland)
Mauritshuis Den Haag
Museum Boerhaave Leiden
Annette Bierman